gaziantep islam bilim ve teknoloji �niversitesi, gaziantep islamic science and technology university

Ba��ml�l�k T�rleri

Yay�n Tarihi : 12.07.2024 11:47

Okunma : 254

Ba��ml�l�kla M�cadele Koordinat�rl��

Dünya Sa�l�k Örgütüne göre, alkol ba��ml�l��, alkolün yinelenen bir biçimde veya sürekli kullan�m�ndan kaynaklanan kullan�m bozuklu�u olarak tan�mlanmaktad�r.

ALKOL BA�IMLILI�I

Alkol Ba��ml�l�� Nedir?

Dünya Sa�l�k Örgütüne göre, alkol ba��ml�l��, alkolün yinelenen bir biçimde veya sürekli kullan�m�ndan kaynaklanan kullan�m bozuklu�u olarak tan�mlanmaktad�r. Amerikan Psikiyatri Birli�inin belirledi�i DSM- 5 tan� ölçütlerine göre alkol ba��ml�l��; on iki ayl�k bir süre içinde, günlük hayat�nda belirgin bir s�k�nt�ya ya da i�levsellikte dü�meye yol açan, sorunlu bir alkol kullan�m örüntüsüdür. Alkolizm olarak da bilinen alkol ba��ml�l��, hayat�n her kesiminden insan� etkileyen bir hastal�kt�r. Alkol ba��ml�l��n�n tek bir nedeni yoktur. Psikolojik, genetik ve davran��sal faktörlerin tümü hastal��a yakalanmaya neden olabilir. Alkol ba��ml�l��n�n gerçek bir hastal�k oldu�una dikkat etmek önemlidir. Beyinde ve nörokimyada de�i�ikliklere neden olur, bu nedenle alkol ba��ml�l�� olan bir ki�i eylemlerini kontrol edemeyebilir. Alkol ba��ml�l�� çe�itli �ekillerde kendini gösterebilir. Hastal��n �iddeti, bir ki�inin ne s�kl�kla, ne kadar süredir içti�i ve tüketti�i alkol miktar�na göre de�i�ebilir. Baz� alkol ba��ml�lar� gün boyu çok içerken, baz�lar� zaman zaman ay�k kalabilir.

Alkol ba��ml�l�� belirtileri nelerdir?

Di�er uyu�turucu maddelerin aksine, alkol birçok kültürde kabul görür ve yayg�n olarak kullan�l�r bu nedenle alkol ba��ml�l��n�n fark edilmesi zor olabilir. Alkol kullanmak birçok insan için günlük hayat�n bir parças� gibidir. Bazen düzensiz aral�klarla az miktarda içki içmekten ho�lanan biri ile günlük olarak sürekli alkol alma ba��ml�l�� olan biri aras�ndaki aras�nda ki fark� ay�rt etmek önemlidir.

Bu nedenle alkol ba��ml�l��n�n bilimsel olarak kabul edilmi� baz� belirtilerini göz önünde bulundurmak gerekir. Bunlar:

Ki�i taraf�ndan al��k�n oldu�u etkinin sa�lanabilmesi için kullan�lan alkol miktar�n�n giderek artt�r�l�yor olmas�.
Ki�inin kulland�� alkolün miktar�n� azaltmas� ya da alkolü b�rakmas� sonucunda yoksunluk belirtisi dedi�imiz bir tak�m ruhsal ve bedensel s�k�nt�lar içerisine girmesi ve bu nedenle alkol almas� ile rahatlama hissetmesi.
Al�nan alkol miktar�n�n giderek art�r�lmas� ve alma süresinin uzamas�.
Alkol sa�lamak, alkol kullanmak ya da alkolün etkilerinden kurtulmak için çok fazla zaman harcanmas�.
Alkol kullan�m� yüzünden toplumsal ve mesleki faaliyetlerin azalmas� ve süresinin k�salmas�.
Alkol kullan�m�n� b�rakmak ya da denetim alt�na almak için ba�ar�s�z giri�imlerin varl��.
Alkolden zarar gördü�ü bilinmesine ra�men alkol al�m�na devam edilmesi,

�eklinde s�ralanabilir.

Ba��ml�l�k zamanla kötüle�me, ki�inin kendisine ve etraf�na zarar verme e�iliminde oldu�undan, erken uyar� i�aretlerini görmek önemlidir. Erken te�his edilir ve tedavi edilirse, alkol ba��ml�l�� olan biri, ba��ml�l��n olumsuz sonuçlar�ndan en az etkilenebilir.

Alkol ba��ml�l��n�n yol açt�� temel sa�l�k sorunlar�:

Yemek borusu, g�rtlak, mide ve pankreas kanserleri
Do�ru dü�ünme, karar verme ve hareket etme gibi beyin i�levlerinin bozmas�
Uyku bozukluklar�, ba� a�r�s�, göz tahribat�
Ruhsal ve psikolojik rahats�zl�klar
Kalp ve kan dola��m� hastal�klar�
Kan p�ht�la�mas�n� engelleme
Karaci�erde a��r hasar

gibi sa�l�k sorunlar�n�n olu�mas�na neden olur.

TÜTÜN VE TÜTÜN ÜRÜNLER� BA�IMLILI�I

Tütün Ba��ml�l�� Nedir?

Dünya Sa�l�k Örgütü'ne göre, tütün ürünleri tütün yapra��ndan türetilen ve duman, emme, çi�neme veya koklama yoluyla kullan�lan ürünlerdir. Tütün ürünlerinin hepsinde, nikotin ad� verilen yüksek derecede ba��ml�l�k yapan bir madde bulunur. Nikotin, tütünde temel ba��ml�l�k yapan kimyasald�r. Sigara, nargile, pipo içme veya duman�n�n solunmas� zamanla ki�ide psikolojik ve fiziksel ba��ml�l�k olu�turur. Tütün kullan�m�, Dünya Sa�l�k Örgütü taraf�ndan dünya genelindeki en büyük halk sa�l�� tehditlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Bu tehdit, insan ya�am�n�n her a�amas�nda, do�um öncesi dönemden ölüme kadar olan süreçte, 50'den fazla kanser türü dahil olmak üzere bir dizi sa�l�k sorununa neden olmaktad�r. Sigara içen ki�iler sadece kendi sa�l�klar�n� tehlikeye atmazlar, ayn� zamanda yanlar�nda bulunanlar da pasif olarak bu zararl� etkilere maruz kal�r ve 7.000'den fazla kimyasal madde içeren duman� solumu� olurlar. Bu kimyasallar�n birço�u zararl�d�r ve baz�lar� kanserojen etkilere sahiptir.

Hastal�k kontrol ve önleme merkezleri, tütünün y�lda 6 milyon ölüme neden oldu�unu tahmin ediyor. Koklanarak burundan çekilen ya da çi�nenen dumans�z tütünler de nikotin kadar yüksek düzeyde zehir içermektedir.

Dünya Sa�l�k Örgütüne göre nikotin kullan�m bozuklu�u olarak da isimlendirilen tütün ba��ml�l��n�n temel belirtileri �unlard�r;

Kullan�m� kontrol etme kabiliyetinin bozulmas�
Tütün kullan�m�na di�er etkinliklere göre daha fazla öncelik verilmesi,
Zararlarla veya olumsuz sonuçlarla kar��la��lmas�na ra�men kullan�ma devam edilmesi ile kendini gösteren güçlü bir nikotin kullanma iste�i,
Nikotinin gitgide eski etkisini kaybetmesi (tolerans geli�tirilmesi),
Nikotin kullan�m�n�n kesilmesi veya azalt�lmas� sonras�nda yoksunluk belirtilerinin görülmesi,
Tütünün etkilerinin neden oldu�u, alevlendirdi�i, yineleyici toplumsal ya da ki�iler aras� sorunlar olmas�na kar��n tütün kullan�m�n� sürdürme (Örne�in; tütün kullan�m�yla ilgili olarak ba�kalar�yla tart��malara girme),
Yineleyici bir biçimde tehlikeli olabilecek durumlarda tütün kullanma (Örne�in; yatakta sigara içme),
��teki, okuldaki ya da evdeki konumunun gere�i olan ba�l�ca yükümlülüklerini yerine getirememe ile sonuçlanan, yineleyici tütün kullan�m� (Örne�in; i�ini engelleme.)

Amerikan Psikiyatri Birli�i'nin 2013'te yay�mlad�� Ruhsal Bozukluklar�n Tan�sal ve Say�msal El Kitab� DSM-5'e göre, tütün ba��ml�l�� tan�s� için a�a��daki kriterlerden en az ikisinin bir arada görülmesi yeterlidir:

1. Tütünü genellikle amaçlanandan daha fazla veya daha uzun süre kullanma.

2. Tütün kullan�m�n� b�rakma veya kontrol etme iste�i olmas�na ra�men, bu konuda ba�ar�s�zl�k ve kontrolsüz kullan�m giri�imleri.

3. Tütün elde etmek veya kullanmak için a��r� zaman harcama.

4. Güçlü bir tütün kullanma iste�i.

5. Tekrarlayan tütün kullan�m� sonucu i�, okul veya aile sorumluluklar�n� yerine getirememe.

6. Tütün kullan�m� nedeniyle sosyal etkinliklerde azalma veya kay�p.

7. Tehlikeli durumlarda dahi tütün kullan�m�n�n sürdürülmesi (örne�in, yatakta sigara içme).

8. Tütün kullan�m�n�n kal�c� ve tekrarlayan sosyal sorunlara ra�men devam etmesi.

9. Tütün kullan�m�n�n neden oldu�u veya art�rd�� muhtemel kal�c� veya tekrarlayan fiziksel veya psikolojik problemlerin varl��na ra�men tütün kullan�m�na devam edilmesi.

10. Ayn� miktarda tütün kullan�m�n�n azalan etkisi ve istenen etkiyi elde etmek için tütün kullan�m�n�n art�r�lmas�.

11. Tütün yoksunluk belirtileri ya�anmas� ve bu belirtileri hafifletmek veya önlemek için tütün (veya nikotinle ili�kili bir madde) kullan�lmas�

Tütün Kullan�m�n�n Yol Açt�� Baz� Sa�l�k Problemleri:

•Akci�er ve solunum sistemi kanserleri ba�ta olmak üzere kanserler

•Gastrit, ülser ve mide kanseri

•Kalp ve damar hastal�klar�

•KOAH ve di�er akci�er hastal�klar�

•Damarlarda t�kan�kl�k ve buna ba�l� olarak meydana gelen felç durumu

•Ciltte meydana gelen sararma, k�r��kl�k, cilt kanseri

•A��z kokusu ve di�lerde sararma

•Gebelik döneminde sigara içenlerde erken do�um, buna ba�l� olarak çocukta meydana gelen çe�itli geli�im bozukluklar�, do�um sonras�nda ortaya ç�kan annenin sütünün kesilmesi

KUMAR BA�IMLILI�I

Kumar Ba��ml�l�� Nedir?

Kumar, bir bireyin daha da de�erli bir �ey elde etme arzusuyla de�erli bir �eyi riske atmas�d�r. Kumar ba��ml�l��, bireyin kumar oynama iste�ini kontrol edememesi, bu davran�� tekrarlamaya devam etmesi ve sonucunda maddi kay�plar, psikolojik sorunlar ve sosyal ili�kilerde bozulmalar ya�amas�yla karakterize edilen bir davran��sal ba��ml�l�k türüdür. Asl�nda, kumar ba��ml�l�� dünya çap�nda en yayg�n dürtü kontrol bozuklu�udur. Dünya Sa�l�k Örgütünün yay�mlad�� Uluslararas� Hastal�k S�n�fland�rmas� El Kitab�’nda (ICD-11) kumar oynama bozuklu�u, davran��sal ba��ml�l�klar aras�nda yer almakta ve �u özelliklerle tan�mlanmaktad�r:

- Kumar oynama üzerinde kontrolün sa�lanamamas� (ba�lama, s�kl�k, yo�unluk, süre, sonland�rma ve ba�lam aç�s�ndan).

- Kumar oynamaya ya�amdaki di�er ilgi alanlar�na ya da günlük faaliyetlere göre öncelik verme.

- Ortaya olumsuz sonuçlar ç�kmas�na ra�men kumar oynamaya devam etme ya da daha fazla oynama.

Kumar ba��ml�l��n�n yayg�n belirtileri �unlar� içerir:

Kumarla tak�nt�l� bir biçimde me�gul olmak,
Ayn� heyecan� ya�amak için artan miktarda parayla kumar oynama ihtiyac� duymak,
Ba�ar�s�z bir �ekilde kumar� kontrol etmeye, azaltmaya veya durdurmaya çal��mak,
Kumar oynayamad��nda huzursuz veya sinirli hissetmek,
Sorunlardan kaçmak veya çaresizlik, suçluluk, endi�e veya depresyon duygular�n� hafifletmek için kumar oynamak,
Daha fazla kumar oynayarak kaybedilen paray� geri almaya çal��mak,
Kumar nedeniyle önemli ili�kileri veya okul / i� f�rsatlar�n� tehlikeye atmak veya kaybetmek,
Kumar paras� elde etmek için h�rs�zl�k veya doland�r�c�l��a ba�vurmak.

Kumar ba��ml�s� insanlar kaybettiklerinde kendilerini yeniden oynamamak için durduramaz veya bir kay�p limiti belirleyemez; kendilerini paralar�n� geri almaya çal��mak için oynamaya devam etmek zorunda hissederler. Ço�u durumda, ki�i amaçlanandan daha fazlas�n� kaybeder, kaybedilen para miktar� için kendisini suçlar ve daha sonra daha fazla kumar oynayarak kay�plar� telafi etmeye çal��r, bu da daha fazla para kayb�na neden olur. Bu y�k�c� döngü birçok olumsuz sonuca yol açar.

Kumar�n Zararlar�

Psikolojik sorunlara yol açar.
Di�er ba��ml�l�klara kolayca bula�ma ihtimali kuvvetlenir (Alkol, sigara gibi).
Kazanma h�rs�yla bencil ve menfaatçi bir hale gelen birey kendine ve çevreye zarar vermekten kaç�nmaz.
Kumar tutkusu yüzünden ailesine ve çevresine kar�� sorumluluklar�n� yerine getirmez.
Fizikî zararlarla neticelenebilecek karma��k bir ili�kiler a��na dahil olur (Bu tür sektörlerin kimlerin elinde oldu�u bilinmemekte ve ki�i kazanan�n olmad�� bir dünyan�n içine itilmektedir).
Maddi kay�p ile birlikte ki�i; kendisine, ailesine ve topluma kar�� zararl� hale gelir.
Ailedeki güven ortam� kaybolur.
Ailede maddi kayba yol açar ve bu kay�plar yüzünden psikolojik, ailevî ve toplumsal sorunlar ortaya ç�kar (bo�anma, aile içi �iddet gibi).
Kumar�n finansman� için giri�ilen ili�kiler aile düzenine ve bireylerine yans�r.
Haks�z kazanç me�ru hale gelir; kolay kazanç yeni nesillerin ideali haline gelir.
�llegal yap� ve organizasyonlar bu yollarla güç ve servet kazan�r.
Çal��ma, al�n teri, hak ve hukuk gibi toplumun temeli olan anlay��lar itibardan dü�er.
Toplumsal ahlâk yara al�r.
Menfaat ve kazanma h�rs� bütün toplumsal ili�kilere yans�r.
Toplumdaki huzur ve güven zedelenmesine yol açar.

MADDE BA�IMLILI�I

Madde ba��ml�l�� nedir?

Madde ba��ml�l��, vücudun i�levlerini olumsuz yönde etkileyen maddelerin kullan�lmas�, bundan dolay� zarar görüldü�ü hâlde bu maddelerin kullan�m�n�n b�rak�lamamas�d�r. Bunun yan� s�ra, Madde ba��ml�l��; ki�inin kulland�� maddeye uzun süreli fiziksel ve psikolojik manada kenetlenerek, �ahsi, toplumsal ve mesleki hayat�n�n kötüle�mesi �eklinde olu�an madde kullan�m rahats�zl��d�r. Bu tan�m� kullanabilmek için, ki�inin maddeye kar�� tolerans geli�tirilmi� olmas� ve maddenin kesilmesi ya da azalt�lmas� durumunda kayg�, huzursuzluk, titreme gibi belirtilerin gözlenmesi önemlidir.

Madde ba��ml�l�� Dünya Sa�l�k Örgütünün, Uluslararas� Hastal�k S�n�fland�rmas� El Kitab�’nda (ICD-11) madde kullan�m�na ba�l� bozukluklar ad� alt�nda s�n�fland�r�lmaktad�r. Vücuda girdi�inde davran��sal, ruhsal ve beden üzerinde de�i�ikliklere neden olan, ba��ml�l�k yapabilen kimyasal maddelere ba��ml�l�k yap�c� maddeler denir. Bu maddeler t�p kaynaklar�nda psikoaktif madde olarak geçmektedir.

Madde kullan�m bozuklu�u belirtileri nelerdir?

Bir y�l içinde a�a��dakilerden en az ikisi kendini göstermeli, klinik aç�dan belirgin bir s�k�nt�ya ve i�levsellikte dü�meye yol açmal�d�r.

Planland��ndan daha büyük ölçüde veya uzun süreli kullan�m,
Maddeyi b�rakmak veya kontrol alt�nda tutmak için istek veya sonuç vermeyen çabalar, Maddeyi elde etmek, kullanmak veya etkilerinden kurtulmak için gerekli etkinliklere çok zaman ay�rma,
Madde kullan�m� için çok büyük bir istek duyma veya kendini zorlanm�� hissetme, -
Tekrar eden kullan�m sonucu sorumluluklar�n� yerine getirememe (i�te, okulda, evde), -Olumsuz etkilerine ra�men kullan�ma devam etme (toplumsal ve ki�iler aras� sorunlar), -Kullan�mdan dolay� günlük etkinliklerin b�rak�lmas� veya azalt�lmas� (i�, e�lence vb.), -
Tehlikeli olabilecek durumlarda dahi kullanmaya devam etme, -
Olumsuz bedensel veya ruhsal etkilerinin bilinmesine ra�men kullanmay� sürdürme, -
Maddeye tolerans geli�mi� olmas� yani stenen etkinin ortaya ç�kmas� için artan madde gereksinimi veya ayn� miktarda maddenin sürekli kullan�m� sonucu etkisinin azalmas� durumu, Yoksunluk belirtileri (Bulant�, uykusuzluk, kusma, sinirlilik, bunalt�, huzursuzluk, sald�rganl�k, ishal, terleme, titreme, kas s�z�lar�, ate� vb.).

Madde ba��ml�s� olma sebepleri a�a��daki gibi s�ralanabilir:

Benlik sayg�s�n�n dü�üklü�ü
Sa�l�ks�z arkada� ortam�
Merak
Ki�ilik problemleri
Sa�l�ks�z aile ortam�
Sorunlardan kaç�� iste�i
Dayan�ks�z ve güçsüz ki�ilik yap�s�
Duygusal yoksunluk

Madde kullan�m� sonucunda olu�an zararl� etkiler;

Vücut ve beyin kimyas�n�n bozulmas�
Haf�za kay�plar�
Ruhsal dalgalanmalar
Muhakemede dü�ü�
Konu�ma bozukluklar�
Yürüyü� bozukluklar�
Gözlerde ve vücutta titreme
Duyma kay�plar�
Huzursuzluk
Uykusuzluk
Sald�rganl�k
Kayg�
Koma
Risk alma davran��n�n artmas�
Kan bas�nc� ve solunum art��
Bedensel çöküntü
Yüksek tansiyon ve beyin kanamalar�
Böbrek ve karaci�er hasar�
Depresyon
Hayal görme
Koku kay�plar�
Ölüm

TEKNOLOJ� BA�IMLILI�I

Teknoloji Ba��ml�l�� nedir ?

Teknoloji ba��ml�l��, bireylerin a��r� teknoloji kullan�m�ndan kaynaklanan bir rahats�zl�kt�r. Bu ba��ml�l�k, fiziksel ve ruhsal sa�l�� olumsuz etkileyerek aile, sosyal ve i� hayat�nda sorunlara yol açar. Teknoloji ba��ml�l��, ça��m�z�n en büyük sorunlar�n�n ba��nda gelmektedir. Teknoloji ba��ml�l�� her ya� grubunda görülen tehlikeli bir durumdur. Bu ba��ml�l�� ya�ayan bireyler zamanlar�n� ço�unlukla teknolojik aletlere harcarlar. Teknoloji ve internetin bilinçli olmayan, kontrolsüz bir �ekilde kullan�m�na ba�l� olarak ortaya ç�kan, davran��sal ba��ml�l�klar oyun oynama bozuklu�u, kumar oynama bozuklu�u, sosyal medyan�n ve ak�ll� telefonun a��r� kullan�m� gibi ba��ml�l�k yap�c� alt davran��larla kendini gösteren ba��ml�l�k türü teknoloji ba��ml�l�� olarak tan�mlan�r.

Teknoloji Ba��ml�l��n Belirtileri Nelerdir?

Teknoloji ba��ml�l�� rahats�zl��n�n ortaya ç�kmas�nda genelde a�a��da yaz�lan faktörler görülmektedir.
Teknoloji ba��ml�l�� incelendi�inde internet kullan�m� ile ilgili kriterler olu�turulmu�tur. Bu kriterlerin 5 tanesi bireyde mevcut ise patolojik internet ba��ml�s� oldu�u dü�ünülmektedir.

Fark�ndan olarak veya olmayarak çok fazla saat harcamak
Gece geç saatlere kadar bilgisayar ba��nda kalmak
Bilgisayardan, telefondan uzak kal�nd�� zaman bo�luktaym�� gibi hissetmek
�nternette girebilmek için yemek yemeden dinlenmelerden arkada�larla vakit geçirmekten ödün vermek
Teknoloji kullan�m zaman�n� ayarlayamamak
Teknoloji kullan�m�ndan dolay� depresyon, stres ve gerginlik durumu ya�amak
Sadece dijital aletlerden zevk almak
Çevresine ve ailesine kullan�m süresi hakk�nda yalan söylemek

Genel olarak tüm bu teknoloji ba��ml�l�� belirtilerinin temelinde kontrol kayb� görülmektedir. Kontrol kayb� ba��ml�l��n temelini olu�turmaktad�r.

Teknoloji Ba��ml�l��na ba�l� olu�an �ikayetler

Gözlerde yanma-
Boyun kaslar�nda a�r� ve sertle�me-
Beden duru�unda bozukluk-
Elde uyu�ukluk-
Halsizlik
Akademik ba�ar�da dü�ü�-
Ki�isel, aile ve okul sorunlar�-
Zaman� idare etmede ba�ar�s�zl�k-
Uyku bozukluklar�-
Yemek yememe-
Aktivitelerde azalma-

�nternet arkada�lar� d��nda izolasyon gibi durumlar gözlemlenir.

�L��K� BA�IMLILI�I

Günümüzde ili�ki ba��ml�l��, bireylerin ili�kilerinde çok s�k rastlanan ancak ki�iler taraf�ndan fark edilmesi güç bir sorundur. Sevgili veya e�e ba��ml�l�k olarak da isimlendirilen “ili�ki ba��ml�l��n� bireyin ili�kisine zarar gelmesi, ili�kisini devam ettirememe, sonuna kadar götürememe veya her an terk edilebilme endi�esi içinde olma anlam�nda tan�mlanabilmektedir. �li�ki ba��ml�l�� ba��ml� ili�ki ve ba�l� ili�ki olarak iki ba�l�k alt�nda incelenebilir.

Ba��ml� ili�ki ile ba�l� ili�ki aras�nda önemli farkl�l�klar vard�r.

Ba��ml� ili�kide, ki�iler benlik alg�lar�n� kaybederek tek ki�ilik bir ili�ki ya�arlarken, ba�l� ili�kide partnerler birbirlerine tutsak haline gelmeden güven ve sevgilerini sürdürerek iki ki�ilik ili�ki kurabilirler. Ba��ml� ki�iler, ba��ml� olduklar� partnerlerinden uzakla�amayarak günlük hayatlar�ndaki i�levlerini yitirebilirler. �li�ki ba��ml�l��, ili�kideki bir sonuç de�il, ki�inin fark edemedi�i ihtiyac� olabilir. Bir ba�ka deyi�le, ba��ml�l�k bir belirti ya da neden olabilir. Bu sebeple, ba��ml� ki�ilerin dinamiklerini çözmeleri ve fark�ndal�k kazanarak öz de�er ve benlik alg�lar�n� tekrar kazanmalar� sa�l�kl� bir romantik ili�ki için oldukça önemlidir. �li�ki ba��ml�l��, kad�n ve erkeklerde farkl� belirtiler gösterse de ba��ml�l�kla mücadele etme durumlar� ayn�d�r. Ba��ml�l��n olu�mas�nda toplumsal yap�, kültür ve yeti�tirilme biçimlerinin önemi oldukça fazlad�r.

�li�ki ba��ml�l��, madde ba��ml�l��na yak�n ve benzer belirti ve süreci gösterir. “�nsan ba��ml�l��” olarak da tan�mlanabilen bu ba��ml�l��n birçok ay�rt edici özellikleri de vard�r:

Yo�un suçluluk hali
Sevgi ve merhamet etme duygular�yla hareket edip insanlar� kurtarma istek ve güdüsü
Yaln�z kalma kayg�s�
Tan�d�� veya tan�mad�� herkesin görü�lerini ‘’gere�inden fazla’’ dikkate alma
Duygular�n� anlamada eksiklik
Çabalar� partneri taraf�ndan görülmedi�inde, kabul edilmedi�inde veya kar��l�k al�nmad��nda hissedilen k�rg�nl�k
�stensin veya istenmesin kendinden ödün verme
�li�kinin bitmemesi veyahut sürmesi için sa�l�ks�z �ekilde ba�l�l�k
Partnerden ba��ms�z �ekilde karar vermede zorlanma
Günlük rutinlerini partnerle birlikte zaman geçirmek ad�na aksatma
Sosyal ya�ant�y� ve etkile�imleri k�s�tlama
Güven eksikli�i
�nsanlar� kontrol alt�nda tutmak için bask�c� davranma
Sürekli onaylanma iste�inde ve ihtiyac�nda olma
Kendi hayat�n� k�s�tlama
Partnerinin ihtiyaçlar�n� kar��lamak zorunda hissetme

�li�ki Ba��ml�l��n� A�man�n Yollar�

�li�ki ba��ml�l��, ki�inin kendisini bir ili�kide tamamen kaybetmesine ve bireysel kimli�ini yitirmesine yol açan ciddi bir durumdur. Bu ba��ml�l�ktan kurtulmak, bireyin hem psikolojik hem de duygusal sa�l�� için önemlidir. �li�ki ba��ml�l��n� a�man�n yollar�, öz fark�ndal�k geli�tirme, ki�isel s�n�rlar olu�turma ve profesyonel destek aray��n� içerir. ��te bu yolda izlenebilecek baz� ad�mlar:

a. Profesyonel Destek ve Terapi Yöntemleri

�li�ki ba��ml�l�� ile ba�a ç�kman�n en etkili yollar�ndan biri, profesyonel yard�m almakt�r. Psikoterapi, bireyin ili�kilerdeki davran��lar�n� ve duygusal dinamiklerini anlamas�na yard�mc� olur. Bu süreçte, birey:

Kendi duygusal ihtiyaçlar�n� ve ba��ml�l��n�n kökenini ke�feder.
Sa�l�kl� ili�ki kal�plar�n� ö�renir ve geli�tirir.
Güvenli bir ortamda duygular�n� ifade ederek, fark�ndal�k kazan�r.

Özellikle bili�sel davran��ç� terapi (BDT), ili�ki ba��ml�l�� olan ki�ilerin, dü�ünce ve davran�� kal�plar�n� de�i�tirerek daha sa�l�kl� ili�kiler kurmalar�na yard�mc� olabilir. BDT, bireyin kendi dü�üncelerini ve davran��lar�n� sorgulamas�na ve olumsuz kal�plar� pozitif alternatiflerle de�i�tirmesine odaklan�r.

b. Ki�isel Geli�im ve Özsayg� Art�rma Teknikleri

�li�ki ba��ml�l�� olan bireylerin kendilerine olan güveni genellikle dü�üktür. Bu nedenle, özsayg�y� geli�tirmek önemlidir. Ki�isel geli�im süreci, bireyin kendini tan�mas�n� ve bireysel ilgi alanlar�n� ke�fetmesini içerir. ��te bu süreçte yap�labilecek baz� aktiviteler:

Hobilerle Me�gul Olmak: Ki�isel ilgi alanlar� bulmak ve bunlar� geli�tirmek, bireyin kendi kimli�ini yeniden in�a etmesine yard�mc� olur.
Kendine Zaman Ay�rmak: Yaln�z zaman geçirmek, bireyin kendi dü�üncelerini ve duygular�n� tan�mas�na olanak tan�r.
Pozitif Onaylama Egzersizleri: Günlük olumlamalar, bireyin kendisine olan bak�� aç�s�n� de�i�tirebilir ve özsayg�s�n� art�rabilir.

c. Sa�l�kl� S�n�rlar Koyma

�li�ki ba��ml�l�� genellikle sa�l�ks�z s�n�rlarla ili�kilendirilir. Ki�inin ili�kisinde s�n�rlar koymas�, hem kendisi hem de partneri için sa�l�kl� bir alan yarat�r. Sa�l�kl� s�n�rlar:

Bireyin kendi ihtiyaçlar�n� ve isteklerini belirtmesine olanak tan�r.
�li�kideki kontrol ve manipülasyon unsurlar�n� azalt�r.
Ki�inin kendine olan sayg�s�n� ve ili�kideki gücünü art�r�r.

S�n�r koymak, ilk ba�ta zor olabilir; ancak bu süreçte kararl� olmak ve geri ad�m atmamak önemlidir. Birey, partneriyle aç�k ve net bir ileti�im kurarak, s�n�rlar�n�n neden önemli oldu�unu ifade etmelidir.

d. Destek Gruplar�na Kat�lmak

�li�ki ba��ml�l��n� a�ma sürecinde destek gruplar� da büyük bir rol oynayabilir. Bu gruplar, benzer deneyimler ya�ayan bireylerle bir araya gelme ve ortak çözümler bulma f�rsat� sunar. Destek gruplar�, bireyin yaln�z olmad��n� hissetmesini sa�lar ve süreç boyunca motive edici bir ortam sunar.

�li�ki Ba��ml�l��n�n Duygusal ve Fiziksel Etkileri

�li�ki ba��ml�l��, bireylerin romantik veya sosyal ili�kilerine a��r� derecede ba�l� olmalar� ve bu ili�kilerden sürekli onay ve destek aray��nda olmalar�n� ifade eder. Bu durum, duygusal ve fiziksel sa�l�k üzerinde çe�itli olumsuz etkiler yaratabilir. ��te ili�ki ba��ml�l��n�n duygusal ve fiziksel etkileri:

1. Duygusal Etkiler

Dü�ük Özsayg� ve Kendine Güvensizlik
- Özsayg� Sorunlar�: �li�ki ba��ml�l��, bireylerin özsayg�lar�n�n ili�kilere ba�l� hale gelmesine neden olabilir. Partnerin onay� ve sevgisi, ki�inin kendine de�er verme anlay��n� etkileyebilir ve bu da dü�ük özsayg�ya yol açabilir.
- Kendine Güvensizlik: �li�ki ba��ml�s� bireyler, partnerlerinin sevgisi ve onay� olmadan kendilerini eksik ve yetersiz hissedebilirler. Bu, kendine güven eksikliklerine neden olabilir.
Anksiyete ve Stres
- Kayg� Duygular�: �li�ki ba��ml�l��, partnerin ilgisizli�i veya ayr�lma korkusu nedeniyle yüksek düzeyde kayg�ya neden olabilir. Bireyler, ili�kilerinin sürekli olarak sa�lam ve tatmin edici olmas�n� bekleyebilirler, bu da anksiyete seviyelerini art�rabilir.
- Stresli Durumlar: �li�ki ba��ml�l��, ili�kinin dinamiklerine ba�l� olarak sürekli bir stres kayna�� olu�turabilir. �li�kinin bozulmas� veya partnerin geri çekilmesi, stres ve duygusal yük yaratabilir.
Ayr�l�k Korkusu ve �li�ki Ba��ml�l��
- Ayr�l�k Korkusu: �li�ki ba��ml�s� bireyler, ayr�lma korkusu nedeniyle ili�kinin her yönünü kontrol etme e�iliminde olabilirler. Bu korku, duygusal olarak yo�un bir �ekilde etkilenmelerine neden olabilir.
- Ba��ml�l�k Hissi: �li�ki ba��ml�l��, bireylerin kendilerini ili�kiye ba��ml� hissetmelerine neden olabilir. Bu durum, ba��ms�zl�k ve kendi ba��na tatmin duygular�n�n azalmas�na yol açabilir.
Duygusal Ba��ml�l�k ve Güçlü Ba�lant�lar
- Duygusal Ba��ml�l�k: �li�ki ba��ml�l��, bireylerin duygusal olarak partnerlerine a��r� derecede ba�l� olmalar�na neden olabilir. Bu, partnerin duygusal durumunun birey üzerinde yo�un etkiler yaratmas�na yol açabilir.
- Güçlü Ba�lant�lar: Bireyler, ili�kideki güçlü duygusal ba�lant�lar nedeniyle kendilerini derinden ba�l� hissedebilirler. Bu durum, ili�kinin bozulmas� halinde derin duygusal ac�lara neden olabilir.

2. Fiziksel Etkiler

Fiziksel Sa�l�k Sorunlar�
- Stres ve Sa�l�k: �li�ki ba��ml�l��, yüksek stres seviyeleri ile ili�kilidir. Kronik stres, ba��kl�k sistemi zay�fl��, sindirim sorunlar� ve kalp hastal�klar� gibi fiziksel sa�l�k sorunlar�na yol açabilir.
- Uyku Problemleri: �li�ki ba��ml�l��, uyku bozukluklar�na neden olabilir. Sürekli dü�ünme, endi�e ve kayg�lar, uyku kalitesini etkileyebilir ve uykusuzlu�a yol açabilir.
Enerji Dü�ü�ü ve Yorgunluk
- Enerji Kayb�: Sürekli olarak ili�kiye odaklanmak, bireylerin enerjilerini tüketebilir. Bu durum, genel yorgunluk ve fiziksel enerji dü�ü�üne neden olabilir.
- Yorgunluk: �li�ki ba��ml�l��, sürekli olarak duygusal ve zihinsel yük alt�nda olmaya neden olabilir. Bu, genel yorgunluk hissini art�rabilir ve ya�am kalitesini etkileyebilir.
Fiziksel Sa�l�kta Bozulmalar
- A��r� Tüketim: �li�ki ba��ml�l��, bireylerin a��r� yemek yeme, alkol tüketme veya di�er sa�l�ks�z al��kanl�klara yönelmesine neden olabilir. Bu tür al��kanl�klar, fiziksel sa�l�k üzerinde olumsuz etkiler yaratabilir.
- Hareketsizlik: �li�ki ba��ml�l��, bireylerin sosyal ve fiziksel aktiviteleri azaltmalar�na neden olabilir. Bu durum, hareketsizlik ve fiziksel sa�l�k sorunlar�na yol açabilir.
Ki�isel Bak�m�n �hmal Edilmesi
- Ki�isel Bak�m Eksikli�i: �li�ki ba��ml�l��, bireylerin ki�isel bak�m ve sa�l�kl� ya�am al��kanl�klar�n� ihmal etmelerine neden olabilir. Bu durum, genel sa�l�k durumunu olumsuz etkileyebilir.
- Ki�isel Zaman�n Azalmas�: Bireyler, ili�kinin gerektirdi�i zaman ve enerji nedeniyle ki�isel zamanlar�n� ve hobilerini ihmal edebilirler. Bu, ya�am dengesini etkileyebilir ve ki�isel tatmini azaltabilir.

ALI�VER�� BA�IMLILI�I

Al��veri� ba��ml�l�� (onyomani), ki�inin geçici bir rahatlama sa�lamak için ihtiyaç d�� ve kontrolsüz al��veri� yapma davran��n� içeren bir psikolojik rahats�zl�kt�r. Al��veri� tak�nt�s�, bir dürtü kontrol bozuklu�u sorunudur. Al��veri� tak�nt�s� olan bir insan o kadar gereksiz yere ve ihtiyac� olmad�� halde al��veri� yapar ki bunun bedelini pek çok �ekilde ödemek zorunda kal�r. Genellikle bu ki�ilerin psikolojik s�k�nt�lar�n� bast�rmak için sürekli al��veri� yapma davran�� içine girdiklerini görürüz. Bu davran��, para harcama konusunda yo�un zihinsel me�guliyet, al��veri� sonras� pi�manl�k ve suçluluk duygular� ile karakterizedir. Al��veri� ba��ml�l�� olan ki�iler herhangi bir sorundan al��veri� yaparak anl�k olarak iyi hissetme hali ile ç�kmay� ve sorundan uzakla�may� hedeflemektedir. Fakat bu durum geçici bir duygu oldu�undan bir süre sonra tekrar ayn� metod ile rahatlamaya çal��mak için al��veri�e ki�i tekrar yönelir.

Al��-veri� ba��ml�l�� belirtilerini �u �ekilde s�ralayabiliriz;

Ki�inin kendisini kötü hissetti�i durumlarda para harcamak istemesi
Al��veri� yap�nca rahatlamak, güçlü hissetme ve huzurlu
Harcanan para miktar�n�n çok ciddi oranda yükselmesi
Para harcayan ki�ini aile ya da yak�n çevresinde olumsuz durumlar olu�mas�
Hesaplanandan daha fazla al��veri� yapma
Harcamaya ba�lad�ktan sonra ki�inin kendini durduramamas�
A��r� al��veri� yapma durumundan dolay� çevreden ele�tiriler gelmesi
Bunlar�n yan� s�ra ki�i, psikolojik olarak, genellikle k�zg�n, kayg�l� ya da üzgün hissetti�inde al��veri� yapma ihtiyac� duyar, al��veri� esnas�nda keyif, zevk, co�ku hissederken, al��veri� paketlerini gördükçe rahatlar, uzun vadede suçluluk, s�k�nt� ve utanç hisleri belirmeye ba�lar.
Bir süre sonra harcanan para miktar� ve yap�lan al��veri� ki�inin hayat�nda problem yaratmas�yla durum hastal�kl� bir k�s�r döngü halini al�r.

Al��veri� Ba��ml�l�� Nas�l Tedavi Edilir?

Al��veri� ba��ml�l��, tedavi edilmesi gereken psikolojik bir rahats�zl�k olmas�n�n yan� s�ra asl�nda ciddi bir ba��ml�l�k türüdür. Günümüzde s�k kar��la��lan bir tür davran�� biçimidir. Tedavide ki�inin davran��lar�n� kontrol eden ilaçlar, anti-depresyonlar önerilebilir. Ayr�ca bili�sel davran��ç� terapilerle ve ba��ml�l��a neden olan travmalar�n çözülmesinde EMDR terapisi son derece fayda sa�lamaktad�r. Böylece, hastal��n tedavisine yüksek oranda yard�mc� olurlar.

EGZERS�Z BA�IMLILI�I

Egzersiz ba��ml�l��, bir ki�inin a��r� ve kontrolsüz bir �ekilde fiziksel aktivite yapma iste�i duydu�u bir durumdur. Bu durum, bireyin egzersize olan tak�nt�l� yakla��m�ndan kaynaklan�r ve genellikle sa�l�k aç�s�ndan faydal� olabilecek egzersiz al��kanl�klar�n�n ötesine geçer. Egzersiz ba��ml�l��, bir tür davran��sal ba��ml�l�kt�r ve genellikle a��r� egzersiz yapmak, vücudu dinlendirmek için gereken süreyi göz ard� etmek, egzersiz s�ras�nda a�r� ve yorgunlu�u hiçe saymak gibi belirtilerle kendini gösterir.

Egzersiz ba��ml�l��n�n temel sebepleri aras�nda vücut imaj� kayg�lar�, anksiyete, depresyon ve ki�isel tatminsizlik gibi psikolojik faktörler yer alabilir. Birçok ki�i, egzersiz yaparken endorfin sal�n�m� sayesinde geçici bir mutluluk hissi ya�ar, ancak bu etki k�sa süreli olur. Egzersiz ba��ml�l�� geli�en bireyler, sürekli olarak bu mutluluk hissini arar ve buna ula�abilmek için egzersiz sürelerini giderek art�r�r. Bu durum, psikolojik bir rahatlama aray��ndan ziyade, fiziksel aktivitenin bir zorunluluk haline gelmesine yol açar.

Egzersiz ba��ml�l��, fiziksel sa�l�k üzerinde de ciddi olumsuz etkilere yol açabilir. Sürekli a��r� egzersiz, kas ve eklem yaralanmalar�na, ba� dokusu zedelenmelerine ve kalp sa�l�� sorunlar�na neden olabilir. Ayr�ca, yeterli dinlenme ve iyile�me süresi olmadan yap�lan a��r� egzersiz, ba��kl�k sistemini zay�flatabilir, yorgunluk seviyelerini art�rabilir ve ruhsal sa�l�k üzerinde olumsuz etkiler yaratabilir. Egzersiz ba��ml�l��, genellikle profesyonel bir yard�m ve denetimli egzersiz programlar� gerektirir; çünkü ba��ml�l�k tedavi edilmeden ki�inin sa�l��na zarar vermeye devam edebilir.

Egzersiz Ba��ml�l�� Nas�l Düzeltilir?

Egzersiz ba��ml�l��, ciddi sa�l�k sorunlar�na yol açabilece�i için tedavi edilmesi gereken bir durumdur. Bu ba��ml�l�� düzeltmek için genellikle profesyonel destek ve bilinçli bir yakla��m gereklidir.

Egzersiz ba��ml�l�� tedavi ilkeleri:
Ba��ml�l��n do�as� hakk�nda bilgilendirme
Makul düzeyde egzersizin tan�mlanmas� ve etkilerinin aç�klanmas�
Egzersizle hakk�nda i�levsel olmayan dü�ünce içeriklerinin belirtilmesi
A��r� derecede yap�lan egzersizin neden oldu�u olumsuz durumlar�n ortaya konmas�
Alternatif aktivitelerin önerilmesi
Spor salonu ya da aktiviteleri haricinde bir sosyal çevrenin olu�turulmas�
Mesleki, sosyal, özel i�levselli�in sürdürülmesi
Psikoterapi seçeneklerinin ele al�nmas�
Tedavi boyunca, spor hekiminden destek al�nmas�
Sürecin, dan��anla i�birli�i içinde yönetilmesi

Tüm bu tedavi yakla��mlar�n�n as�l hedefi, ki�inin, yapt�� ya da yapmay� planlad�� egzersiz düzeyini kontrol edebilmesidir. Egzersizin makul seviyelerde gerçekle�tirilmesi ve sürdürülmesinin önemi aç�kça ortaya konmal�d�r. Etkin bir terapi ile, ki�inin ba��ml�l�kla ba�etme becerileri geli�tirilmeli ve süreci kendi kaynaklar�yla yönetebilmesi sa�lanmal�d�r.

Ba��ml�l�k T�rleri

GAZ�ANTEP

�SLAM B�L�M VE TEKNOLOJ�

�N�VERS�TES�